Người học tiếng Nhật có một nỗi sợ rất riêng: sợ dùng sai mức lịch sự rồi bị coi là thất lễ. Nỗi sợ này khiến nhiều người có JLPT N3 hoặc N2 mà chưa từng nói một câu với người Nhật, và đó là tình huống phổ biến tới mức thành cliché.
- Nỗi sợ đặc thù là dùng sai kính ngữ, khiến người học im lặng nhiều năm
- Người bản xứ không đánh giá bạn khắt khe như bạn nghĩ
- Dùng thể lịch sự thông dụng là an toàn với gần như mọi người
- Bắt đầu từ tình huống đoán trước được, không bắt đầu từ trò chuyện tự do
Vì sao học nhiều mà không nói được
Vì JLPT không kiểm tra nói, nên người ôn thi tối ưu hoá theo đúng thứ được chấm và miệng không bao giờ được dùng tới. Sau vài năm ôn thi, khả năng đọc lên rất cao trong khi khả năng nói vẫn ở vạch xuất phát, và khoảng cách đó tự nó tạo thêm nỗi sợ. Nghe và đọc xây một loại năng lực, nói xây loại khác, và không có cầu tự động nào giữa hai bên. Người học nhiều năm mà chưa nói bao giờ vẫn ở vạch xuất phát của kỹ năng nói.
Bắt đầu từ đâu
Bắt đầu từ các tình huống ở cửa hàng và nhà hàng, nơi có kịch bản gần như cố định và nhân viên luôn dùng mẫu câu chuẩn. Bạn biết trước họ sẽ nói gì nên chuẩn bị được, và đây là môi trường an toàn nhất để nói câu đầu tiên. Cách này hiệu quả vì tình huống đoán trước được cho bạn chuẩn bị sẵn câu, nên áp lực phản xạ giảm đi nhiều và bạn có cơ hội thành công ngay lần đầu.
Khi nói sai thì chuyện gì xảy ra
Khi bạn dùng sai mức lịch sự, người Nhật gần như không bao giờ sửa và cũng không thể hiện gì. Họ hiểu bạn là người nước ngoài và bỏ qua. Điều này vừa dễ chịu vừa nguy hiểm: dễ chịu vì không ai làm bạn xấu hổ, nguy hiểm vì bạn không bao giờ biết mình sai. Nỗi sợ phần lớn dựa trên một hình dung không đúng về phản ứng của người nghe, và chỉ vài lần trải nghiệm thật là đủ để hình dung đó tự sửa.
Sai lầm thường gặp
- Ôn JLPT nhiều năm mà chưa nói câu nào — tới buổi phỏng vấn mới phát hiện miệng chưa từng quen
- Chờ tới khi đủ giỏi mới bắt đầu nói — mốc đủ giỏi không bao giờ tới nếu chưa nói bao giờ
- Chuẩn bị câu quá kỹ rồi tắc khi người ta trả lời khác kịch bản
Câu hỏi thường gặp
Dùng sai kính ngữ có bị coi là thất lễ không?
Với người nước ngoài thì thường được bỏ qua hoàn toàn. Và có một giải pháp an toàn tuyệt đối: dùng thể lịch sự thông dụng cho mọi người. Nó có thể hơi trang trọng với bạn bè nhưng không bao giờ bị coi là thất lễ.
Người Nhật có kiên nhẫn với người mới học không?
Rất kiên nhẫn và thường tỏ ra vui khi thấy người nước ngoài cố nói tiếng Nhật. Nhưng họ cũng hay chuyển sang tiếng Anh để giúp bạn, nên nếu muốn luyện thì cứ kiên trì tiếng Nhật, họ sẽ chuyển lại.
Cần bao nhiêu vốn từ mới bắt đầu nói được?
Ít hơn nhiều so với bạn tưởng. Vài trăm từ cộng với vài chục mẫu câu là đủ để xoay xở trong các tình huống hằng ngày. Chờ có vốn từ lớn rồi mới nói là cách chắc chắn để không bao giờ bắt đầu.
Nói một mình có tác dụng không?
Có, và đây là bước đệm tốt cho người chưa dám nói với người thật. Tự kể lại một ngày của bạn thành tiếng mỗi tối rèn được phản xạ lấy từ ra, thứ mà nghĩ trong đầu không rèn được.
