Tiếng Nhật nổi tiếng là dễ đọc: không thanh điệu, ít âm, mỗi chữ kana đọc một kiểu. Người Việt vì thế thường qua chặng phát âm rất nhanh rồi dừng lại luôn ở đó. Vấn đề là ba thứ quyết định việc người Nhật có hiểu hay không lại nằm ngoài phần dễ đó: độ dài, nhịp và cao độ.
- Bảng kana dễ, nhưng độ dài âm mới là thứ đổi nghĩa trong tiếng Nhật
- Tiếng Nhật đếm nhịp bằng mora, mỗi mora dài bằng nhau — kể cả âm ngắt và âm mũi
- Không có thanh điệu nhưng có cao độ từ, và nó phân biệt được một số cặp từ
- Sửa theo thứ tự: thứ làm người nghe hiểu sai nghĩa trước, thứ chỉ làm giọng hơi lạ sau
Thứ người Việt vốn đã có sẵn
Người Việt vào tiếng Nhật khá thuận. Hệ nguyên âm chỉ có năm cái, đều có sẵn trong tiếng Việt. Phụ âm ít và phần lớn quen thuộc. Cấu trúc âm tiết đơn giản, không có cụm phụ âm chồng chất như tiếng Anh hay tiếng Nga. Đọc được kana là đọc được mọi từ, không có ngoại lệ chính tả. Nhận ra phần mình đã mạnh không phải để tự mãn, mà để khỏi tốn thời gian luyện lại thứ vốn đã đúng. Người học hay dồn công vào chỗ dễ vì luyện chỗ dễ thấy tiến bộ nhanh, trong khi chỗ thật sự cản trở giao tiếp lại bị né.
Chỗ khó thật sự
Chỗ khó nằm ở nhịp. Tiếng Nhật chia lời nói thành các đơn vị dài bằng nhau gọi là mora, và một âm kéo dài chiếm hai mora chứ không phải một âm dài hơn chút. Người Việt quen co giãn độ dài âm tiết tuỳ ngữ điệu nên hay rút ngắn trường âm, khiến おばあさん bà thành おばさん cô. Đây là nhóm đáng dồn sức, vì nó không tự sửa theo thời gian. Người học lâu năm vẫn giữ nguyên lỗi này nếu không có ai chỉ ra, do người bản xứ thường đoán được ý nên không buồn sửa.
Sửa cái nào trước
Sửa trường âm trước, rồi âm ngắt, cuối cùng mới tới cao độ. Hai cái đầu đổi nghĩa trực tiếp và có thể tự kiểm bằng cách đếm nhịp, nên vừa quan trọng vừa sửa được nhanh. Cao độ để sau vì nó cần nghe nhiều và phần lớn trường hợp ngữ cảnh vẫn gỡ được. Xếp thứ tự như vậy vì mục tiêu đầu tiên của phát âm không phải hay, mà là không bị hiểu nhầm. Giọng còn lơ lớ mà nói ra người ta hiểu đúng thì vẫn dùng được; giọng mượt mà nói một đằng người nghe hiểu một nẻo thì vô ích.
Sai lầm thường gặp
- Đọc kana đúng rồi coi như xong phần phát âm — kana chỉ ghi âm nào, không ghi âm đó dài bao nhiêu nhịp
- Đọc す cuối từ thành "su" rõ ràng — trong です và ます, nguyên âm u gần như câm, đọc rõ nghe rất lạ
- Học phát âm bằng cách đọc mô tả chữ nghĩa mà không nghe — mô tả chỉ giúp hiểu, tai mới quyết định
Câu hỏi thường gặp
Phát âm sai có học tiếp được không?
Học tiếp được, nhưng với tiếng Nhật thì lỗi độ dài đặc biệt dai vì nó không nằm ở âm mà nằm ở nhịp. Khi đã quen đọc おばあさん thiếu nhịp thì cả câu chứa từ đó cũng bị lệch nhịp theo, và tai sẽ dần chấp nhận cái sai đó là bình thường.
Bao lâu thì sửa được giọng?
Với nhóm lỗi làm sai nghĩa, vài tuần luyện có ý thức là thấy khác. Với chất giọng tổng thể thì tính bằng tháng và thường không bao giờ giống hệt người bản xứ — điều đó bình thường và không cản trở gì.
Có cần học phiên âm quốc tế IPA không?
Tiếng Nhật gần như không cần IPA vì kana đã ghi âm rất sát. Thứ cần học thêm không phải ký hiệu âm mà là ký hiệu cao độ trong từ điển — một số từ điển đánh số hoặc vẽ đường lên xuống cho từng từ.
Nghe nhiều có tự sửa được phát âm không?
Nghe nhiều giúp tai nhận ra khác biệt, nhưng miệng không tự làm theo. Phải có bước phát ra tiếng và đối chiếu lại, nếu không thì nghe hàng trăm giờ vẫn giữ nguyên giọng cũ.
