Tiếng Nhật không có thanh điệu, nên người Việt hay kết luận là phần âm nhạc của câu không quan trọng. Thực tế tiếng Nhật có hai hệ thống thay thế: nhịp đều theo mora và cao độ theo từ. Bỏ qua cả hai thì từng chữ vẫn đúng mà cả câu nghe như đọc rời.
- Mora là đơn vị nhịp, mỗi mora dài bằng nhau bất kể chứa gì
- Trường âm, âm ngắt và ん mỗi thứ chiếm trọn một mora
- Cao độ từ có vài mẫu cố định, học theo mẫu chứ không học từng từ
- Đây là phần quyết định người nghe thấy giọng tự nhiên hay gượng
Hệ thống này hoạt động thế nào
Mora là đơn vị đếm nhịp, không phải âm tiết. Một âm tiết như きょう chỉ là một âm tiết nhưng chiếm hai mora. Nguyên tắc là mỗi kana thường chiếm một mora, kana nhỏ ghép vào kana trước thì không tính riêng, còn trường âm, âm ngắt và ん thì mỗi thứ vẫn tính đủ một mora. Hiểu được nguyên tắc chung giúp khỏi phải học thuộc từng từ một, vì phần lớn trường hợp đều theo quy luật và chỉ có một nhóm nhỏ là ngoại lệ phải nhớ riêng.
Chỗ người Việt hay trượt
Người Việt trượt ở chỗ co giãn độ dài theo cảm xúc, đúng như thói quen tiếng Việt. Khi nói nhanh thì rút trường âm, khi nhấn mạnh thì kéo dài âm thường. Với tiếng Nhật, cả hai đều làm lệch nghĩa, vì độ dài ở đây là thông tin chứ không phải sắc thái. Lỗi này khó tự phát hiện vì khi nói, sự chú ý dồn hết vào việc nhớ từ và ghép câu, không còn chỗ cho phần âm nhạc của câu. Chỉ khi nghe lại bản ghi mới thấy rõ.
Cách luyện có kết quả
Cách luyện là gõ nhịp bằng tay khi đọc, mỗi mora một cái gõ đều như nhịp máy. Ban đầu nghe rất máy móc và đó là chuyện bình thường — mục tiêu là để cơ thể nhớ nhịp đều, sau này nói tự nhiên thì nhịp vẫn giữ. Với cao độ, chọn vài cặp từ khác nhau chỉ ở cao độ và luyện theo cặp. Kiểu luyện này hiệu quả hơn đọc to một mình, vì nó buộc phải bám theo một mẫu có thật thay vì bám theo trí nhớ của mình về mẫu đó.
Sai lầm thường gặp
- Đọc theo cảm giác câu tiếng Việt, kéo dài chỗ muốn nhấn — trong tiếng Nhật đó là đổi từ chứ không phải nhấn
- Học cao độ từng từ rời rạc — nên học theo mẫu, vì cao độ còn đổi khi từ ghép vào câu
- Chỉ luyện từ đơn lẻ mà không luyện cả câu — phần âm nhạc chỉ hiện ra khi các từ nối vào nhau
Câu hỏi thường gặp
Không có thanh điệu thì cao độ có quan trọng không?
Quan trọng vừa phải. Nó phân biệt một số cặp từ như はし, và làm giọng nghe tự nhiên hơn hẳn. Nhưng khác thanh điệu tiếng Trung, sai cao độ trong tiếng Nhật hiếm khi làm câu thành vô nghĩa, nên đây là phần nên học sau khi đã vững nhịp.
Sai phần này thì người ta có hiểu không?
Sai nhịp thì nguy hiểm hơn sai cao độ nhiều. Nói ビル khi định nói ビール là nói toà nhà thay vì bia, và người nghe không có cách nào đoán ra ý bạn nếu ngữ cảnh không rõ ràng.
Nên luyện phần này ở giai đoạn nào?
Ngay từ đầu, cùng lúc với học từ vựng. Để đến khi đã nói trôi chảy mới quay lại sửa thì khó gấp nhiều lần, vì lúc đó thói quen sai đã gắn vào từng từ đã học.
Có ứng dụng nào kiểm tra được không?
Máy nhận dạng giọng nói bắt được từ nào bạn đọc chưa rõ, đó là chỉ dấu gián tiếp khá tốt. Nhưng máy chưa chấm được sắc thái tinh vi, nên vẫn cần nghe lại và so với mẫu bằng tai mình.
