Giao tiếp với người Nhật đòi một kỹ năng mà ngữ pháp không dạy: đọc được điều không nói ra. Rất nhiều thông tin quan trọng được truyền đi bằng cách nói vòng, bằng khoảng lặng, hoặc bằng chính việc người ta không nói gì.
- Rất nhiều thứ được truyền đạt gián tiếp, không nói thẳng
- Lời từ chối hiếm khi là chữ không, thường là câu bỏ lửng
- Khoảng lặng trong hội thoại là bình thường, không phải khó xử
- Nói đúng ngữ pháp mà sai văn hoá vẫn gây khó xử
Những điều nên tránh
Nên tránh hỏi thẳng những câu buộc người ta phải từ chối, vì từ chối thẳng làm cả hai khó xử. Tránh cắt lời, vì người Nhật thường nói hết ý rồi mới dừng. Và tránh lấp mọi khoảng lặng, vì im lặng trong hội thoại Nhật là bình thường chứ không phải dấu hiệu có vấn đề. Nhóm này quan trọng vì chúng không phải lỗi ngôn ngữ nên không ai sửa cho bạn, và người ta chỉ giữ ấn tượng chứ không nói ra.
Chủ đề trò chuyện an toàn
Chủ đề an toàn gồm ẩm thực, du lịch trong nước Nhật, thời tiết, và sở thích. Ẩm thực và du lịch địa phương đặc biệt tốt vì người Nhật tự hào về đặc sản vùng miền. Nên tránh hỏi quá riêng tư về thu nhập, tuổi tác hoặc tình trạng hôn nhân với người mới quen. Biết chủ đề nào an toàn giúp bạn chủ động bắt chuyện thay vì chỉ trả lời, và chủ động là thứ tạo ra quan hệ chứ không phải sự chính xác của câu chữ.
Điều người nước ngoài hay hiểu nhầm
Người nước ngoài hay hiểu nhầm ba điều. Một là coi câu tôi sẽ xem xét là lời hứa, trong khi nó thường là từ chối lịch sự. Hai là thấy người Nhật gật đầu liên tục nên tưởng họ đồng ý, trong khi đó chỉ là tín hiệu đang nghe. Ba là thấy khoảng lặng nên tưởng có vấn đề. Hiểu được cơ chế đằng sau giúp bạn phản ứng đúng thay vì áp khung văn hoá của mình vào rồi thấy khó chịu.
Sai lầm thường gặp
- Coi cái gật đầu là đồng ý — đó là tín hiệu đang nghe, không phải tín hiệu đồng thuận
- Lấp mọi khoảng lặng trong hội thoại — im lặng là bình thường và người kia có thể đang cân nhắc
- Cho rằng nói đúng ngữ pháp là đủ để giao tiếp tốt
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết người Nhật đang từ chối?
Chú ý các câu bỏ lửng, các cách nói kiểu hơi khó một chút, và sự chần chừ trước khi trả lời. Ba dấu hiệu này gần như luôn có nghĩa là không. Người Nhật tránh nói thẳng chữ không vì nó làm cả hai bên khó xử.
Đáp lời khen thế nào cho đúng?
Bằng cách khiêm tốn chối đi thay vì cảm ơn thẳng. Khi được khen tiếng Nhật tốt, cách đáp tự nhiên là nói mình còn kém lắm. Cảm ơn thẳng không sai nhưng nghe hơi tự tin so với chuẩn mực chung.
Người bản xứ có khắt khe với lỗi văn hoá không?
Với người nước ngoài thì thường rộng lượng và họ hiểu bạn không cố ý. Nhưng ấn tượng vẫn hình thành, và vì không ai nói ra nên bạn không có cơ hội sửa nếu không tự tìm hiểu.
Học văn hoá giao tiếp bằng cách nào?
Quan sát nhiều hơn đọc. Chú ý cách người bản xứ nói với nhau trong các bối cảnh khác nhau, và nếu có bạn thân người bản xứ thì hỏi thẳng là cách nhanh nhất.
