Kính ngữ là phần khiến nhiều người có JLPT N2 vẫn lúng túng trong buổi phỏng vấn. Nó không chỉ là thêm vài chữ cho lịch sự mà là một hệ thống riêng với các động từ thay thế và các quy tắc biến đổi, và mọi câu bạn nói đều phải chọn một tầng.
- Ba tầng: thân mật, lịch sự, và kính ngữ trang trọng
- Tầng trang trọng còn chia làm tôn kính và khiêm nhường
- Chọn tầng theo quan hệ và bối cảnh, không có tầng trung tính
- Đây là phần tiếng Việt không có gì tương ứng, phải xây từ đầu
Nó hoạt động thế nào
Tầng thân mật dùng với bạn bè và người thân. Tầng lịch sự là mặc định an toàn với người lạ. Tầng trang trọng chia hai nhánh: tôn kính dùng khi nói về hành động của người trên, khiêm nhường dùng khi nói về hành động của chính mình trước người trên. Chọn nhầm nhánh là lỗi khá nặng. Phần này nghe phức tạp khi đọc mô tả nhưng thực ra chỉ có vài nguyên tắc, và nắm được chúng thì phần lớn trường hợp tự giải quyết.
Vì sao người Việt thấy khó
Người Việt thấy khó không phải vì thiếu khái niệm mà vì cơ chế khác. Tiếng Việt thể hiện tôn trọng qua từ xưng hô, còn tiếng Nhật thể hiện qua chính động từ, và còn phân biệt hướng: nâng người kia lên hay hạ mình xuống. Chiều thứ hai này không có gì trong tiếng Việt để bám vào. Khi không có gì trong tiếng mẹ đẻ để bám vào, người học buộc phải xây một hệ thống mới hoàn toàn, và điều đó cần thời gian chứ không cần thông minh.
Cách nắm cho chắc
Bắt đầu bằng việc dùng thành thạo tầng lịch sự vì nó an toàn trong mọi tình huống với người lạ. Rồi học khoảng mười động từ thay thế thông dụng nhất ở hai nhánh tôn kính và khiêm nhường, vì chúng chiếm phần lớn trường hợp bạn gặp trong công việc. Cách này đi từ nhóm dùng nhiều nhất tới nhóm hiếm, nên bạn luôn có thứ dùng được ngay thay vì phải học xong hết mới bắt đầu nói.
Sai lầm thường gặp
- Dùng tầng thân mật với người lạ vì học từ anime — trong đời thật đó là bất lịch sự rõ rệt
- Dùng nhánh tôn kính cho hành động của chính mình — lỗi này nghe rất nặng vì tự nâng mình lên
- Né tránh cấu trúc này bằng cách nói vòng — an toàn nhưng giữ bạn ở mức sơ cấp mãi
Câu hỏi thường gặp
Có thể chỉ dùng tầng lịch sự cho mọi trường hợp không?
Được và đó là chiến lược an toàn cho người mới. Nó có thể hơi trang trọng với bạn bè nhưng không bao giờ bị coi là thất lễ. Từ khi đi làm thì mới cần thêm hai nhánh của tầng trang trọng.
Học kính ngữ mất bao lâu?
Hiểu hệ thống mất vài buổi, dùng đúng trong hội thoại thì tính bằng tháng. Người đi làm tại Nhật thường mất khoảng một năm đầu để thành phản xạ, và điều đó bình thường vì ngay cả người Nhật trẻ cũng phải học lại khi vào công ty.
Sai phần này thì người bản xứ có hiểu không?
Thường vẫn hiểu nhờ ngữ cảnh, nhưng đây lại là dấu hiệu rõ nhất phân biệt người mới học với người đã vững. Và trong bài thi thì nó luôn bị tính là lỗi.
Có thể bỏ qua phần này không?
Bỏ được ở giai đoạn đầu nhưng không bỏ được lâu, vì nó xuất hiện quá thường xuyên. Càng để lâu thì càng nhiều câu đã học phải sửa lại.
